* Oldukça teknik bir süreç olan Kentsel Dönüşüm Sürecinde, kat maliklerinin hak kaybına uğramaması için bir avukattan hukuki destek alması tavsiye edilir. *
* Avukatlık ofisimiz, İzmir ve İstanbul illerinde yürüttüğü kentsel dönüşüm süreçlerindeki tecrübesi ile, sitelere ve kat maliklerine bu konuda hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir. *
Türkiye'de kentsel dönüşüm uygulamaları, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ve ilgili mevzuat çerçevesinde, can ve mal güvenliğini tehdit eden riskli yapı stokunun yenilenmesini amaçlayan kamusal ve özel hukuk boyutlu birsüreçtir. Bu sürecin omurgasını, arsa sahipleri ile müteahhitler (yükleniciler) arasında akdedilen kat karşılığı inşaat sözleşmeleri—diğer adıyla arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri—oluşturmaktadır. Klasik inşaat sözleşmelerinden farklı olarak kentsel dönüşüm sözleşmeleri; idari tahliye mekanizmaları, salt çoğunlukla karar alma kuralları, idareye sunulan teminatlar, ruhsat ve satış sınırlamaları ile mahkemeye gitmeksizin idari yoldan fesih imkânı gibi kendine özgü emredici kurallara tabidir.
Aşağıdaki rehber; sözleşmenin hukuki niteliğinden şekil şartına, maliklerin karar alma ve azınlık paylarının satış süreçlerinden olmazsa olmaz sözleşme maddelerine, tahliye ve yıkım safhasından inşaatın gecikmesi, durması, ayıplı ifa, müteahhidin temerrüdü, iflası ve sözleşmenin feshine kadar uzanan tüm aşamaları 100 soru ve cevap halinde, mevzuat ve yargı içtihatları ışığında derinlemesine ele almaktadır.
1. BÖLÜM: HUKUKİ NİTELİK, ŞEKİL ŞARTI VE GEÇERLİLİK REJİMİ
Bu bölüm, kat karşılığı inşaat sözleşmelerinin temel hukuki niteliğini, mevzuattaki yerini,geçerlilik koşullarını ve şekil eksikliğinin doğurduğu sonuçları incelemektedir.
Soru 1: Kentsel dönüşümde kat karşılığı inşaat sözleşmesi nedir?
Kat karşılığı inşaat sözleşmesi; arsa sahiplerinin taşınmaz üzerindeki belirli arsa paylarını müteahhide devretmeyi, müteahhidin ise bu arsa üzerinde onaylı imar projesine ve sözleşmeye uygun bağımsız bölümler inşa ederek arsa sahiplerine teslim etmeyi üstlendiği iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. 6306 sayılı Kanun kapsamındaki uygulamalarda bu sözleşme, riskli olarak tespit edilen yapının yıkılarak yerine fen ve sanat kurallarına uygun depreme dayanıklı yeni bir yapının meydana getirilmesi amacıyla kurulur.
Soru 2: Bu sözleşmenin Borçlar Hukuku bakımından hukuki niteliği nedir?
Sözleşme, Türk Borçlar Kanunu'nda tek bir tip olarak özel olarak düzenlenmemiş, karma (çift tipli / sui generis) nitelikte bir sözleşmedir. İçeriğinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 470 ve devamı maddelerinde düzenlenen "eser sözleşmesi" ile aynı Kanun'un 237. maddesi ve Türk Medeni Kanunu'nun 706. maddesinde düzenlenen "taşınmaz satış vaadi sözleşmesi" unsurlarını birlikte barındırır. Müteahhidin borcu bina inşa etme (eser meydana getirme), arsa sahibinin borcu ise buna karşılık arsa payı mülkiyetini devretme taahhüdüdür.
Soru 3: Sözleşmenin geçerliliği hangi şekil şartına tabidir?
Kat karşılığı inşaat sözleşmesi, bünyesinde taşınmaz mülkiyetinin devri borcunu barındırdığından kanunen resmi şekle tabidir. Türk Borçlar Kanunu madde 237, Türk Medeni Kanunu madde 706, Tapu Kanunu madde 26 ve Noterlik Kanunu madde 60 gereğince, bu sözleşmenin noterde düzenleme şeklinde yapılması emredici geçerlilik şartıdır.
Soru 4: Tarafların kendi aralarında adi yazılı olarak hazırlayıp imzaladıkları sözleşme geçerli
midir?
Hayır. Tarafların kendi aralarında adi yazılı şekilde akdettikleri inşaat sözleşmeleri kesin hükümsüzlük (butlan) yaptırımına tabidir. Taşınmaz satış vaadi içeren hak ve borçlar adi yazılı sözleşmeyle geçerli olarak doğmaz.
Soru 5: Tarafların hazırladıkları metni notere götürüp sadece imzalarını onaylatmaları (onaylama şeklinde noter işlemi) sözleşmeyi geçerli kılar mı?
Hayır. Noterlik Kanunu'na göre noter işlemlerinde "onaylama" ve "düzenleme" olmak üzere iki usul vardır. İmzaların noterce tasdik edilmesi (onaylama şeklinde sözleşme), resmi düzenleme şekli şartını karşılamaz. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre noterde bizzat "düzenleme şeklinde" (noterin tarafların iradelerini tutanağa bağlayarak re'sen tanzim ettiği şekil) yapılmayan sözleşmeler geçersizdir.
Soru 6: Noter onaylı olmayan veya adi yazılı yapılan bir sözleşmenin geçerli sayılabileceği
istisnai bir durum var mıdır?
Evet, bu durumun tek istisnası Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde düzenlenen dürüstlük kuralıdır. Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 1987/2 Esas ve 1988/2 Karar sayılı içtihadı uyarınca; şekil şartına uyulmadan yapılan bir sözleşmede, taraflar karşılıklı edimlerini büyük ölçüde yerine getirmişse (örneğin müteahhit binayı tamamlayıp bağımsız bölümleri teslim etmiş, arsa sahipleri de binayı fiilen kullanmaya başlamışsa), artık şekil noksanlığı ileri sürülerek sözleşmenin geçersizliği savunulamaz. Bu aşamadan sonra şekil eksikliğini ileri sürmek hakkın kötüye kullanılması sayılır. Ancak bu istisna yargılama gerektirir ve yapım aşamasında koruma sağlamaz; bu nedenle sürecin başında sözleşmenin mutlaka resmi şekilde yapılması şarttır.
Soru 7: Kentsel dönüşümde müteahhitle imzalanan "Ön Protokol" hukuken ne anlama gelir?
Uygulamada kat malikleri ile müteahhitler arasında notere gitmeden önce "ön protokol" , "iyi niyet sözleşmesi" veya "mutabakat metni" gibi isimlerle belgeler imzalanmaktadır. Bu metinler taşınmaz devri vaadi içermesi bakımından resmi şekil noksanlığı nedeniyle bağlayıcı bir kat karşılığı inşaat sözleşmesi hükmünde değildir. Ancak tarafların müzakere şartlarını, yetkilendirmeleri ve idari takip sınırlarını gösteren bir çerçeve metin niteliğindedir; nihai bağlayıcılık resmi düzenleme şeklindeki sözleşmenin imzalanmasıyla başlar.
Soru 8: Geçersiz bir sözleşmeye dayanılarak fesih veya cezai şart talep edilebilir mi?
Hayır. Hukuken kesin hükümsüz olan bir sözleşme baştan itibaren hüküm ve sonuç doğurmaz. Geçersiz bir sözleşmenin feshi veya sözleşmeden dönülmesi talep edilemeyeceği gibi, sözleşmede kararlaştırılan cezai şart ve gecikme tazminatı maddeleri de uygulanamaz. Bu durumda taraflar ancak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre verdiklerinin iadesini talep edebilirler.
2. BÖLÜM: KENTSEL DÖNÜŞÜMDE KARAR ALMA, AZINLIK PAYLARININ SATIŞI
VE TEMSİL
Bu bölüm, riskli yapılarda maliklerin birlikte karar alma yeter sayılarını, karara katılmayan maliklere karşı işletilecek idari mekanizmaları ve arsa payı satış süreçlerini açıklamaktadır.
Soru 9: 6306 sayılı Kanun kapsamında kat malikleri yeniden yapım ve müteahhit seçimine
hangi çoğunlukla karar verir?
7471 sayılı Kanun ile 6306 sayılı Kanun'un 6. maddesinde yapılan değişiklik uyarınca, riskli yapılarda ve alanlarda binaların yeniden yaptırılmasına, kat karşılığı, hasılat paylaşımı veya
bedel karşılığı usulleriyle değerlendirilmesine hisseleri oranında paydaşların salt çoğunluğu (%50+1 arsa payı) ile karar verilir. Daha önce uygulanan üçte iki (2/3) çoğunluk şartı 9 Kasım 2023 itibarıyla kaldırılmıştır.
Soru 10: Salt çoğunluk kişi sayısına göre mi, yoksa arsa payı oranına göre mi hesaplanır?
Salt çoğunluk, bina içindeki maliklerin kişi sayısına (kafa sayısına) göre değil, tapu kütüğünde kayıtlı arsa payları oranına göre hesaplanır. Taşınmazdaki toplam arsa payının yüzde ellisinden fazlasını (%50,01 ve üzeri) temsil eden maliklerin imzası veya kabul oyu yeterlidir.
Soru 11: Karar toplantısı nasıl organize edilir ve maliklere nasıl duyurulur?
6306 Sayılı Kanunun Uygulama Yönetmeliği'nin 15. maddesi uyarınca, maliklerden birinin istemi üzerine bütün malikler toplantıya çağrılır. Toplantının yeri ve zamanı; ilgili muhtarlıkta ilan edilmek, bina henüz yıkılmamışsa bina girişine/duyuru panosuna asılmak (15 gün süreyle) veya noter vasıtasıyla tebliğ edilmek suretiyle bildirilir. İlan yoluyla yapılan bildirimlerde ilanın son günü tebligat yapılmış sayılır.
Soru 12: Salt çoğunlukla alınan karar, toplantıya katılmayan veya sözleşmeyi imzalamayan
azınlık maliklere nasıl tebliğ edilir?
Alınan karar ve müteahhitle varılan anlaşma şartlarını içeren teklif metni (veya teklifin incelenebileceği yer); karara katılmayan maliklere, tapuda kayıtlı elektronik tebligat adresi varsa bu adres üzerinden, yoksa noter vasıtasıyla veya ilgili muhtarlıkta 15 gün süreyle ilan edilmek suretiyle tebliğ edilir. Tebligatta, kararı incelemeleri ve kabul etmeleri için kendilerine 15 günlük süre tanınır.
Soru 13: 15 günlük yasal sürede teklifi kabul etmeyen azınlık maliklerin hisseleri ne olur?
Verilen 15 günlük süre içinde kararı kabul etmeyen veya teklifi imzalamayan maliklerin arsa payları; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü veya yetki devri yapılmış ilgili İdare bünyesinde kurulan Satış Komisyonu marifetiyle açık artırma usulüyle satışa çıkarılır (6306 sayılı Kanun m. 6/1 ve Yönetmelik m. 15/A).
Soru 14: Açık artırma ile arsa payı satışına kimler katılabilir?
Yapılacak ilk satış ihalesine yalnızca hisseleri oranında salt çoğunlukla anlaşma sağlayan diğer paydaşlar katılabilir. Dışarıdan üçüncü şahıslar veya anlaşma yapmayan malikler bu ilk ihaleye katılamaz.
Soru 15: İlk satışta anlaşma sağlayan malikler payı satın almazsa süreç nasıl ilerler?
İlk satışta paydaşlar tarafından satın alınamayan arsa payları için satış işlemi tekrarlanır. Tekrarlanan satışlara, salt çoğunlukla alınan kararı ve yapılan sözleşmeyi aynen kabul edeceğini yazılı olarak taahhüt eden ve rayiç değerin %10'u oranında nakit teminat yatıran üçüncü şahıslar da katılabilir. Üçüncü şahsa ihale edilmesi halinde, bu kişi 7 gün içinde ihale bedelini ödemek ve sözleşmeyi diğer malikler gibi şartsız imzalamak zorundadır.
Soru 16: Arsa payı satışına karşı dava açılması satışı ve inşaat sürecini durdurur mu?
Hayır. İdare Mahkemelerinde satış işleminin iptali istemiyle dava açılması kendiliğinden satışı durdurmaz. Mahkemece açıkça "yürütmenin durdurulması" kararı verilmedikçe satış ve inşaat işlemleri yürütülür. Ayrıca 7471 sayılı Kanun değişikliği uyarınca, satış bedelinin eksik hesaplandığı gerekçesiyle açılan davalarda satış iptal edilmez; yalnızca mahkemece takdir edilen fark bedel ve yasal faizi payı satın alan malik tarafından eski malike ödenir.
Soru 17: Kentsel dönüşümde arsa maliklerinin müteahhide vereceği vekâletnamelerin
kapsamı nasıl olmalıdır?
Uygulamada müteahhitler maliklerden son derece geniş, gayrimenkulü devretme veya ipotek tesis etme yetkilerini de içeren genel vekâletnameler talep edebilmektedir. Maliklerin bu konuda dikkatli olması gerekir. Vekâletname; belediye, kadastro, tapu, kentsel dönüşüm müdürlüğü, çevre şehircilik il müdürlüğü ve kamu kurumları nezdinde proje çizdirme, ruhsat alma, ifraz, tevhit, terk ve kat irtifakı kurma işlemleriyle sınırlı tutulmalı; taşınmazın satışı, müteahhidin borçları için ipotek verilmesi veya banka kredisi çekilmesi gibi yetkiler vekâletnameye kesinlikle dâhil edilmemelidir. Ayrıca vekâletnamenin süresi inşaat süresiyle sınırlandırılmalıdır.
3. BÖLÜM: SÖZLEŞMENİN KAPSAMI VE OLMAZSA OLMAZ TEMEL MADDELER
Bu bölüm, kat karşılığı inşaat sözleşmesi metninde mutlak surette bulunması gereken zorunlu unsurları ve tarafların hak dengesini sağlayan maddeleri ortaya koymaktadır.
Soru 18: Kapsamlı bir kat karşılığı inşaat sözleşmesinde hangi ana başlıklar bulunmalıdır?
Sözleşme metninde eksiksiz yer alması gereken temel unsurlar şunlardır:
1. Tarafların açık kimlik, unvan, vergi/TC kimlik ve tebligat adresleri,
2. Sözleşmeye konu taşınmazın ada, parsel, yüzölçümü ve imar bilgileri,
3. Bağımsız bölüm paylaşım tablosu ve onaylı mimari proje eki,
4. İnşaat ruhsatı alımı, inşaata başlama ve kesin teslim süreleri,
5. İnşaat süresince ödenecek kira yardımı ve şartları,
6. Teslim gecikmesi halinde ödenecek aylık gecikme cezası ve tazminat şartları,
7. Kademeli tapu devir takvimi ve arsa payı ipoteği hükümleri,
8. Yüklenici teminat mektubu veya bina tamamlama sigortası şartı,
9. Malzeme cinsi, kalitesi ve markalarını gösteren ayrıntılı teknik şartname,
10. Yıkım, harç, vergi, sigorta ve altyapı giderlerinin kim tarafından karşılanacağı,
11. İskân (yapı kullanma izin belgesi) ve cins tashihi yükümlülüğü,
12. Mücbir sebepler ve süre uzatımına ilişkin objektif kriterler,
13. Sözleşmenin feshi halleri, tasfiye mekanizması ve cezai şartlar,
14. Uyuşmazlık çözümü ve yetkili mahkeme kaydı.
Soru 19: Bağımsız bölüm paylaşım tablosu nasıl düzenlenmelidir?
Sözleşmeye eklenecek paylaşım tablosunda; binadaki her bir bağımsız bölümün blok, kat, daire numarası, yönü (cephesi), brüt inşaat alanı, net kullanım alanı (süpürülebilir alan) ve eklentileri (otopark, depo vb.) tek tek listelenmelidir. "Kat maliklerine 10 daire verilecektir" şeklindeki genel ifadeler geçersiz sayılmasa da ağır uyuşmazlıklara yol açar. Hangi dairenin kime ait olacağı mimari avan proje üzerinde numaralandırılarak taraflarca imzalanmalıdır.
Soru 20: Net metrekare ile brüt metrekare arasındaki fark sözleşmede nasıl netleştirilmelidir?
Uygulamada müteahhitler sözleşmeye yüksek brüt metrekareler yazmakta, ancak ortak alanlar düşüldüğünde dairelerin net kullanım alanı ciddi oranda küçülmektedir. Sözleşmede dairelerin net alanı (duvarlar arasında kalan süpürülebilir alan) ile brüt alanı Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği tanımlarına uygun olarak ayrı ayrı belirtilmeli ve net alanda izin verilebilecek sapma payı (tolerans) varsa bu oran %1-2 ile sınırlandırılmalıdır. Eksik alan tesliminde arsa sahibine metrekare başına tazminat ödeneceği hükme bağlanmalıdır.
Soru 21: İmar artışı veya imar daralması durumunda bağımsız bölümler nasıl paylaşılır?
Sözleşmenin imzalanmasından sonra belediye veya idare tarafından imar planı değiştirilerek parsele ilave kat/emsal hakkı tanınabilir veya imar hakkı düşürülebilir. Sözleşmede "İmar artışı halinde oluşacak ilave bağımsız bölümler taraflar arasında mevcut paylaşım oranı nispetinde (örneğin %50-%50) paylaştırılır" veya "Müteahhit ilave hak için maliklere bedel öder" şeklinde açık bir kural konulmalıdır. Aksi halde müteahhidin tüm ilave daireleri kendi uhdesine geçirmesi riski doğar.
Soru 22: Teknik şartname sözleşmeye nasıl bağlanmalı ve hangi detayları içermelidir?
Teknik şartname sözleşmenin ayrılmaz bir ekidir. Şartnamede "1. sınıf kaliteli malzeme" gibi soyut ve muğlak ifadeler yerine; kaba inşaatta kullanılacak beton sınıfı (C30, C35 vb.), demir kalitesi, tuğla ve ısı yalıtım malzemeleri, asansörün markası, hızı ve kapasitesi, pencerelerin profil kalınlığı ve cam özellikleri, seramik, parke, armatür, mutfak dolabı ve kombi gibi kalemlerin TSE standartları, modelleri ve kabul edilebilir en az üç marka alternatifi net bir şekilde yazılmalıdır.
Soru 23: Ortak alanlar ve otopark paylaşımı sözleşmede nasıl güvenceye alınır?
Yeni yapılarda sığınak, su deposu, jeneratör odası, hidrofor, yangın merdiveni, ortak bahçeve özellikle kapalı/açık otoparkların tahsisi büyük çekişme konusudur. Sözleşmede ortak yerlerin Kat Mülkiyeti Kanunu uyarınca tüm maliklerin ortak mülkiyetinde kalacağı, bağımsız bölümlere düşen otopark yerlerinin yönetim planında eklenti veya tahsisli alan olarak gösterileceği ve müteahhidin bu alanları haricen satamayacağı açıkça belirtilmelidir.
Soru 24: Şerefiye (değer farkı) denkleştirmesi nedir ve nasıl düzenlenmelidir?
Eski binadaki dairelerin kat, cephe ve manzara değerleri birbirinden farklı olabileceği gibi yeni projede de her daire aynı konumda olmayabilir. Malikler arasında hak kaybını önlemek amacıyla, lisanslı gayrimenkul değerleme kuruluşlarına değer tespiti yaptırılarak yeni projede daha düşük değerli daire alan malike diğer maliklerce veya müteahhitçe aradaki değer farkının (şerefiye bedelinin) nakden ödenmesi sözleşmeye bağlanmalıdır.
Soru 25: Müteahhidin sözleşmeyi veya işi üçüncü bir firmaya devretmesi engellenebilir mi?
Evet, bu konuda sözleşmeye "Sözleşmenin ve İşin Devri Yasağı" konulmalıdır. Kentsel dönüşümde arsa sahipleri müteahhidin kişisel, mali ve teknik yeterliliğine güvenerek imza atarlar. Sözleşmede müteahhidin sözleşmeyi, inşaat taahhüdünü veya şirket hisselerinin çoğunluğunu maliklerin yazılı muvafakati olmaksızın üçüncü kişilere devredemeyeceği, alt yüklenici (taşeron) kullanımının da ana müteahhidin müteselsil sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağı açıkça yazılmalıdır.
Soru 26: Yıkım, ruhsat, harç ve proje masrafları kime aittir?
Sözleşmede aksine hüküm yoksa bu masraflar taraflar arasında ihtilaf yaratır. Standart bir kat karşılığı inşaat sözleşmesinde; eski binanın tahliyesi dışındaki yıkım masrafları, hafriyat, enkaz kaldırma, zemin etüdü, statik-mimari projeler, yapı denetim kuruluşuna ödenecek bedeller, belediye ruhsat masrafları, altyapı katılım payları, şantiye elektrik-su giderleri ve iskân masraflarının tamamının müteahhit tarafından karşılanacağı hüküm altına alınmalıdır.
Soru 27: İş sağlığı ve güvenliği ile komşu parsellere verilecek zararlardan kim sorumludur?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Borçlar Kanunu kapsamında inşaat süresince meydana gelebilecek iş kazalarından, üçüncü kişilerin yaralanması/ölümünden veya komşu binalara ve yollara verilecek her türlü zarardan cezai ve hukuki olarak müteahhit tek başına sorumludur. Sözleşmeye; "Arsa sahiplerine bu nedenlerle herhangi bir idari para cezası veya tazminat yöneltilmesi halinde, müteahhit bu bedelleri fer'ileriyle birlikte derhal arsa sahiplerine rücuen ödemekle yükümlüdür" şeklinde rücu maddesi konulmalıdır.
Soru 28: Müteahhitten istenecek teminat türleri nelerdir?
Arsa sahiplerinin güvencesi için müteahhitten üç kademeli güvence istenebilir:
1. İdareye verilen yasal teminat (Yönetmelik m. 13/9 gereği yapı yaklaşık maliyetinin %6'sı tutarında teminat mektubu),
2. Malikler lehine verilen kesin banka teminat mektubu (inşaat bedelinin belirli bir yüzdesi),
3. Müteahhide düşen bağımsız bölümler üzerine arsa sahipleri lehine tescil edilecek teminat ipoteği. Ayrıca Hazine ve Maliye Bakanlığı ile SEDDK standartlarına uygun "Bina Tamamlama Sigortası" yaptırılması halinde teminat mektubu aranmaz.
Soru 29: Kat irtifakı ve yönetim planı ne zaman tesis edilmelidir?
İnşaat ruhsatının alınmasıyla birlikte, onaylı mimari projeye göre tapuda kat irtifakı tesis edilmelidir. Sözleşmede kat irtifakı kurulurken tapuya ibraz edilecek Yönetim Planı'nın maliklerin onayıyla hazırlanacağı ve maliklerin haklarını zedeleyici hükümler içermeyeceği kararlaştırılmalıdır.
4. BÖLÜM: TAHLİYE, YIKIM VE İNŞAAT ÖNCESİ HAZIRLIK SÜRECİ
Bu bölüm, riskli yapı ilan edilen binanın tahliyesini, tahliye etmeyenlere karşı işletilen kolluk destekli zorla tahliye usulünü ve yıkım prosedürünü ele almaktadır.
Soru 30: Riskli yapı tespitinin kesinleşmesinden sonra tahliye süreci nasıl işler?
6306 sayılı Kanun'un 5. maddesi ve Uygulama Yönetmeliği'nin 8. maddesi uyarınca; riskli yapı tespiti kesinleştikten sonra Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü durumu ilgili İdareye (Belediyeye) bildirir. İdare, maliklere ve hak sahiplerine yapıyı tahliye etmeleri ve yıktırmaları için 90 günden fazla olmamak üzere süre verir.
Soru 31: Verilen sürede binayı tahliye etmeyen malik veya kiracılar için ne yapılır?
Verilen sürede tahliye edilmeyen riskli yapılar hakkında İdare, tahliyenin idari makamlarca zorla yapılacağını belirten tebligatta bulunur. Süresinde boşaltılmayan yapılara elektrik, su ve doğalgaz hizmetlerinin verilmesi durdurulur. İlgili kurumlar İdarenin talebi üzerine bu abonelikleri fiilen kesmek zorundadır.
Soru 32: Tahliyeye fiziksel olarak direnen veya kapısını açmayan kişiler hakkında kolluk
kuvveti kullanılabilir mi?
Evet. 6306 sayılı Kanun'un 5/4 maddesi ve Yönetmelik m. 8/5 uyarınca; tahliyenin yapıya girilmesine izin verilmemesi, kapıların kilitlenmesi veya cebir ve şiddet uygulanması suretiyle engellenmesi durumunda, mülki idare amirinden (Kaymakamlık/Valilik) yazılı izin alınır. Kolluk kuvveti marifetiyle, gerekirse kapalı kapılar çilingir marifetiyle açtırılarak zorla tahliye resen gerçekleştirilir.
Soru 33: Tahliyeyi ve yıkımı engelleyen malik veya kiracılara adli ceza verilir mi?
Evet. Riskli yapıların tespiti, tahliyesi ve yıktırılması işlemlerini engelleyen kişiler hakkında İdare veya Müdürlükçe tutanak tutulur ve Türk Ceza Kanunu'nun ilgili hükümleri uyarınca (görevi yaptırmamak için direnme, kamu görevlisine mukavemet vb.) Cumhuriyet Başsavcılığına derhal suç duyurusunda bulunulur (6306 sayılı Kanun m. 8/3).
Soru 34: Yıkım ruhsatı nasıl alınır ve yıkımı kim gerçekleştirir?
Yıkım ruhsatı; yapının boşaltıldığının, elektrik, su ve gaz bağlantılarının kesildiğinin belgelenmesi üzerine, maliklerden birinin veya vekillerinin başvurusuyla diğer maliklerin muvafakati aranmaksızın 6 iş günü içinde İdarece verilir. Yıkım masrafları maliklerce karşılanmadığı takdirde yıkım İdare veya Bakanlıkça yapılır ve masraflar 6183 sayılı Kanun uyarınca maliklerden hisseleri oranında %20 fazlasıyla tahsil edilir.
Soru 35: Yıkılan binanın tapu kütüğündeki vasfı neye dönüşür?
Binanın fiilen yıkılmasıyla birlikte taşınmaz arsa vasfına dönüşür. 6306 sayılı Kanun'un 6/1 maddesi gereğince, daha önce kurulu olan kat irtifakı veya kat mülkiyeti, maliklerin muvafakati aranmaksızın tapu müdürlüğünce resen terkin edilir ve taşınmaz malikler adına payları oranında arsa olarak tescil edilir. Kat Mülkiyeti Kanunu yerine Türk Medeni Kanunu'nun paylı mülkiyet hükümleri geçerli olur.
Soru 36: Eski tapu kaydında bulunan ipotek, haciz ve intifa hakları yeni arsa üzerinde devam
eder mi?
Evet. Eski bağımsız bölümler üzerindeki ipotek, haciz ve sınırlı ayni haklar yıkımdan sonra arsa payı üzerine aktarılır. Ancak kanunun açık hükmü uyarınca, bu hak ve şerhler yeni binanın yapımına, tevhit, ifraz ve kat irtifakı kurulmasına engel teşkil etmez. Yeni kat irtifakı kurulurken söz konusu şerhler doğrudan borçlu malike tahsis edilen bağımsız bölümlerin tapu kütüğüne aktarılır, diğer maliklerin payları temiz kalır.
5. BÖLÜM: İNŞAAT SÜRESİ, RUHSAT, İSKÂN VE TESLİM REJİMİ
Bu bölüm, inşaatın yapım takvimini, sürenin ne zaman işlemeye başlayacağını, iskân ruhsatı alma borcunu ve hukuken geçerli teslimin şartlarını incelemektedir.
Soru 37: İnşaat süresi sözleşmeye göre ne zaman işlemeye başlar?
Sözleşmelerde inşaat süresinin başlangıç tarihi çok net tanımlanmalıdır. Uygulamada en sağlıklı yöntem iki aşamalı takvim belirlemektir:
1. Ruhsat Alım Süresi : Sözleşmenin imzalanması ve taşınmazın boş olarak tesliminden itibaren ruhsatın alınması için müteahhide 3 ilâ 6 ay arasında kesin bir süre tanınır.
2.Yapım ve Teslim Süresi : İnşaatın yapımı ve iskânın alınması için ilgili belediyeden yapı ruhsatının alındığı tarihten itibaren işleyecek kesin bir süre (genellikle 18 ilâ 24 ay) kararlaştırılır.
Soru 38: Örneğin; "İnşaat ruhsat tarihinden itibaren 24 ayda teslim edilir" maddesindeki büyük risk nedir?
Eğer sözleşmede ruhsatın hangi tarihe kadar alınacağı belirtilmemişse, müteahhit ruhsat başvurusunu aylarca geciktirebilir ve "Ruhsat alınmadığı için inşaat sürem henüz başlamadı" savunmasını yapabilir. Bu nedenle sözleşmeye; örneğin;
"Müteahhit yer tesliminden itibaren en geç 4 ay içinde yapı ruhsatını almak zorundadır; aksi halde her ay için gecikme cezası işler ve malikler sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir" hükmü mutlaka eklenmelidir.
Soru 39: İnşaat süresini uzatabilecek mücbir sebepler nelerdir?
Mücbir sebepler; tarafların iradesi dışında gelişen, önceden öngörülemeyen ve borcun ifasını imkânsız kılan deprem, sel gibi doğal afetler, savaş, seferberlik veya idarenin/yargının mevzuat değişiklikleri sebebiyle inşaatı resmi olarak durdurması halleridir. Müteahhidin malzeme bulamaması, mali krize girmesi, döviz kurlarındaki artış veya taşeronlarla anlaşmazlık yaşaması mücbir sebep sayılamaz.
Soru 40: Müteahhit mücbir sebep nedeniyle süre uzatımı talep ederse hangi usulü
izlemelidir?
Sözleşmede; mücbir sebebin ortaya çıkmasından itibaren en geç 15 gün içinde müteahhidin bu durumu resmi belgeleriyle birlikte arsa sahiplerine noter marifetiyle bildirmesi şart koşulmalıdır. Bildirim şartına uymayan müteahhit sonradan mücbir sebep iddiasıyla süre uzatımı isteyemez.
Soru 41:Hukuken teslim ne zaman gerçekleşmiş sayılır? Dairelerin fiilen teslimi yeterli midir?
Hayır, fiili teslim hukuki teslim yerine geçmez. Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde teslim; binanın imar projesine, fen ve sanat kurallarına ve teknik şartnameye uygun olarak eksiksiz tamamlanması, belediyeden Yapı Kullanma İzin Belgesi'nin (İskân Ruhsatı) alınması, kat mülkiyetine geçilmesi ve bağımsız bölümlerin anahtarlarının bir teslim tutanağı ile arsa sahibine teslim edilmesidir. İskânı alınmamış bir bina hukuken tamamlanmamış sayılır.
Soru 42: İskân ruhsatı alınmadan dairelerin maliklere teslim edilmesi halinde ne gibi hukuki riskler doğar?
İskânsız bina hukuken kaçak/eksik yapı statüsündedir. Elektrik, su ve doğalgaz abonelikleri şantiye tarifesinden faturalandırılır (İmar Kanunu m. 31), bağımsız bölümler için kat mülkiyeti kurulamaz, cins tashihi yapılamaz ve banka kredisi kullanımında engeller çıkar. Ayrıca belediyece imara aykırılık gerekçesiyle para cezası veya yıkım kararı uygulanabilir.
Soru 43: Teslim tutanağı düzenlenirken arsa sahipleri nelere dikkat etmelidir?
Teslim tutanağı, tarafların edimlerinin durumunu gösteren kesin bir delildir. Arsa sahibi anahtarı teslim alırken; dairedeki eksik işleri, ayıplı imalatları ve özellikle teslimin gecikmiş olması sebebiyle doğan gecikme cezası ve kira kaybı tazminatı haklarını saklı tuttuğunu (ihtirazi kayıt) tutanağa açıkça yazdırmalı ve imzalamalıdır.
Soru 44: Daireyi gecikmeli teslim alan malik tutanağa hiçbir çekince koymazsa ne olur?
Türk Borçlar Kanunu'nun 179/2 maddesi uyarınca; ifayı hiçbir çekince koymadan (ihtirazi kayıtsız) kabul eden alacaklı, kural olarak gecikme cezası talep etme hakkını kaybeder. Bu nedenle geç teslimlerde teslim belgesine- "Gecikmeden doğan cezai şart, kira kaybı ve diğer tazminat talep haklarımız saklıdır"
ibaresinin yazılması hayati derecede önemlidir.
Soru 45: Bağımsız bölümün fiilen kullanılmaya başlanması veya kiraya verilmesi gecikme
cezasını nasıl etkiler?
Arsa sahibi daireyi teslim alıp fiilen oturmaya başladığı veya kiraya vererek gelir elde ettiği tarihten itibaren, o bağımsız bölüm bakımından teslim fiilen gerçekleşmiş kabul edilir ve o tarihten sonrası için gecikme tazminatı ve kira kaybı işlemez.
6. BÖLÜM: TEMİNAT MEKANİZMALARI, KADEMELİ TAPU DEVRİ VE
MÜTEAHHİDİN DAİRE SATIŞI
Bu bölüm, arsa sahiplerinin mülkiyet haklarını koruyan kademeli arsa payı devrini, teminat ipoteklerini ve 6306 sayılı mevzuattaki müteahhidin satış sınırlamalarını açıklamaktadır.
Soru 46: Arsa paylarının tamamının inşaatın başında müteahhide devredilmesi neden çok
büyük bir tehlikedir?
Arsa payının tamamını inşaatın başında devralan müteahhit, bu paylar üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir. Payları üçüncü kişilere satıp parayı başka işlerine aktarabilir, arsayı kendi banka borçları için ipotek ettirebilir veya üzerine haciz gelmesine sebep olabilir. İnşaat durduğunda veya müteahhit kaçtığında, arsa sahipleri hem evlerinden olmuş hem de arsalarını üçüncü şahıslara ve bankalara kaptırmış olurlar.
Soru 47: Kademeli tapu devri sistemi nedir ve nasıl kurgulanmalıdır?
Kademeli tapu devri, müteahhide düşecek arsa paylarının inşaatın resmi ilerleme seviyesine paralel olarak parça parça devredilmesidir. Böylece müteahhit iş yaptıkça hak kazanır. Sözleşmede uygulanabilecek örnek bir kademeli devir takvimi şöyledir:
İnşaatın Aşaması / Seviyesi,Müteahhide Devredilecek Arsa Payı Oranı Yapı Ruhsatının Alınması ve Hafriyatın Bitmesi,%15 Temel ve Bodrum Kat Betonarmesinin Tamamlanması,%15 Kaba İnşaatın (Taşıyıcı Sistem) Eksiksiz Bitmesi,%25 "Çatı, Dış Cephe ve Duvar İmalatlarının Tamamlanması" ,%15 İnce İşlerin ve Tesisatların Bitirilmesi (%90 seviye),%15 İskân Ruhsatının Alınması ve Kat Mülkiyetinin Kurulması,Kalan %15
Soru 48: İnşaatın ilerleme seviyesi nasıl ve kim tarafından tespit edilmelidir?
İlerleme seviyesi, tarafların sübjektif beyanlarına bırakılmamalıdır. Yapı denetim kuruluşunun hakediş raporları, İdarenin (Belediyenin) teknik inceleme tutanakları veya uyuşmazlık halinde sulh hukuk mahkemesinden alınacak delil tespiti bilirkişi raporu esas alınmalıdır.
Soru 49: Kademeli devir yerine teminat ipoteği yöntemi nasıl uygulanır?
Eğer finansman sağlamak amacıyla arsa paylarının tamamı baştan müteahhide devredilecekse, müteahhide verilen tüm bağımsız bölümler üzerine arsa sahipleri lehine 1. dereceden ve serbest dereceden istifade hakkı tanıyan yüksek bedelli inşaat teminat ipoteğitesis edilir. İnşaatın belirlenen seviyeleri tamamlandıkça arsa sahipleri bu daireler üzerindeki ipotekleri aşama aşama kaldırırlar. Son dairelerin ipoteği ise ancak iskân alındıktan sonra terkin edilir.
Soru 50: 6306 sayılı Kanun Uygulama Yönetmeliği gereği müteahhidin İdareye vermek
zorunda olduğu teminat nedir?
Uygulama Yönetmeliği'nin 13/9 maddesi uyarınca; riskli yapıların bulunduğu parsellerde yapım işini üstlenen müteahhit, yapı ruhsatı alınmadan önce yapı yaklaşık maliyet bedelinin %6'sı kadar teminatı (banka teminat mektubu vb.) İdareye vermek zorundadır. Bu teminat, iskân ruhsatı alındıktan sonra müteahhide iade edilir. Eğer müteahhit işi yarım bırakırsa, teminat paraya çevrilerek inşaatı tamamlayacak yeni yükleniciye veya maliklere aktarılır.
Soru 51: Malikler idareye yatırılan bu %6'lık yasal teminata doğrudan el koyup kira
alacaklarını tahsil edebilirler mi?
Hayır. Yönetmelik gereği idareye verilen %6'lık teminat kamu güvencesidir ve sadece yapının tamamlanması amacıyla kullanılabilir. Malikler gecikme cezası, şahsi tazminat veya kira alacakları için bu teminata doğrudan haciz koyduramazlar. Bu nedenle sözleşmeye malikler lehine müstakil bir banka teminat mektubu verilmesi şartı ayrıca konulmalıdır.
Soru 52: 6306 sayılı Kanun'a göre müteahhit inşaat sürerken kendisine düşen daireleri
serbestçe satabilir mi?
Hayır. 6306 sayılı Kanun'un 6/13 maddesi ve Yönetmelik m. 13/10 gereğince, müteahhidin kendi payına düşen bağımsız birimleri satabilmesi İdarenin yazılı iznine tabidir. İdare yerinde inceleme yaparak inşaatın tamamlanma oranını belirler ve bu oranın %10 altındaki oranda satış yapılmasına izin verir. Örneğin inşaatın tamamlanma seviyesi %50 ise, müteahhit kendisine düşen bağımsız bölümlerin en fazla %40'ını satabilir. İnşaat tamamlanma oranında veya üzerinde satış yapılabilmesi için bütün maliklerin oybirliğiyle yazılı muvafakati gerekir.
Soru 53: Tapu müdürlüğü İdarenin izni olmadan müteahhit paylarının üçüncü kişilere satışını
yapabilir mi?
Hayır. Tapu müdürlükleri, 6306 sayılı Kanun kapsamındaki taşınmazlarda ilgili İdarenin izin yazısı olmaksızın müteahhide ait arsa paylarının üçüncü kişilere tescil işlemini gerçekleştiremez. Yapılan işlemler kanuna aykırı sayılır.
Soru 54: Müteahhidin üçüncü kişilere olan borçları yüzünden inşaat devam ederken arsa
paylarına haciz konulabilir mi?
6306 sayılı Kanun'un 6/10 maddesi gereğince; kat karşılığı inşaat sözleşmesine istinaden müteahhide devredilmiş arsa payları hakkında, malikler adına kat irtifakı kuruluncaya kadar, o inşaat işine ait malzeme ve işçilik alacakları hariç olmak üzere , müteahhidin üçüncü kişilere olan borçlarından dolayı haciz ve ihtiyati tedbir uygulanamaz. Ancak inşaata başlanmasından itibaren 6 ay içinde kat irtifakı kurulmazsa bu haciz koruması kalkar.
7. BÖLÜM: MÜTEAHHİDİN TEMERRÜDÜ, GECİKME CEZASI VE KİRA KAYBI
TAZMİNATI
Bu bölüm, inşaatın süresinde bitirilmemesi halinde işleyen temerrüt şartlarını, cezai şart türlerini ve kira kaybı hesaplama yöntemlerini ele almaktadır. Soru 55: Müteahhit hangi anda temerrüde (borçlu gecikmesine) düşer? Sözleşmede teslim için kesin bir takvim günü veya ruhsattan itibaren kesin bir süre (örneğin "15 Ekim 2026 tarihi" veya "ruhsattan itibaren 24 ayın bittiği gün") belirlenmişse; Türk Borçlar Kanunu'nun 117/2 maddesi uyarınca bu sürenin dolmasıyla müteahhit hiçbir ihtara gerek kalmaksızın kendiliğinden temerrüde düşer . Süre kesin olarak belirlenmemişse arsa sahiplerinin noterden ihtarname çekerek uygun bir mehil vermesiyle temerrüt gerçekleşir.
Soru 56: Temerrüde düşen müteahhide karşı arsa sahibinin genel hakları nelerdir?
Türk Borçlar Kanunu'nun 125. maddesi uyarınca temerrüde düşen borçluya karşı alacaklı üç seçimlik haktan birini kullanabilir:
1. Aynen ifa (inşaatın tamamlanması) ile birlikte gecikme tazminatı talep etmek,
2. Aynen ifadan vazgeçerek müspet zararının (ifaya olan menfaatinin) tazminini
istemek,
3. Sözleşmeden dönerek menfi zararının tazminini istemek.
Soru 57: Gecikme cezası (cezai şart) ile kira kaybı tazminatı arasındaki fark nedir?
●Gecikme Cezası (TBK m. 179/2) : Sözleşmede açıkça kararlaştırılan, teslim geciktiğinde müteahhidin kusurundan bağımsız olarak ay veya gün başına ödemek zorunda olduğu maktu bir ceza tutarıdır (örneğin daire başına aylık 30.000 TL).
● Kira Kaybı Tazminatı (TBK m. 125/1) : Sözleşmede cezai şart kararlaştırılmamış olsa dahi, arsa sahibinin teslimdeki gecikme nedeniyle mahrum kaldığı emsal rayiç kira bedelidir. Bilirkişi marifetiyle serbest piyasa rayicine göre hesaplanır.
Soru 58: Sözleşmede hem gecikme cezası hem de kira kaybı birlikte istenebilir mi?
Eğer sözleşmede "Müteahhit gecikilen her ay için emsal kiranın yanında ayrıca ... TL cezai şart öder" şeklinde açık ve ayrıştırıcı bir hüküm varsa her ikisi de talep edilebilir. Ancak sözleşmede yalnızca "Gecikme halinde aylık kira bedeli kadar ceza ödenir" denilmişse, bu ifaya ekli cezai şart niteliğindedir ve sadece belirlenen bedel talep edilebilir. Maliklerin uğradığı gerçek zarar kararlaştırılan cezai şarttan fazlaysa, arsa sahibi müteahhidin kusurlu olduğunu kanıtlayarak aşan zararı da isteyebilir (TBK m. 180/2).
Soru 59: Gecikme tazminatı pratikte nasıl hesaplanır?
Gecikme tazminatı; bağımsız bölümün teslim edilmesi gereken tarihten fiilen teslim edildiği (veya iskânın alındığı) tarihe kadar geçen ay sayısı ile bağımsız bölümün emsal rayiç kira bedelinin çarpılmasıyla hesaplanır.
Soru 60: Müteahhit inşaat süresince maliklere kira yardımı ödüyorsa, teslim geciktiğinde bu
ödeme ne olur?
Müteahhidin sözleşme gereği inşaat süresince ödediği kira yardımı ile teslim gecikmesinden doğan gecikme tazminatı farklı kavramlardır. Müteahhit inşaat sürerken taahhüt ettiği kirayı ödemekle yükümlü olduğu gibi, teslim tarihi aşıldıktan sonra da iskân alınıp anahtarlar teslim edilene kadar gecikme cezasını/kirayı ödemeye devam etmek zorundadır.
Soru 61: Devletin ödediği 6306 sayılı Kanun kira yardımı ile müteahhidin ödediği kira
mahsuplaşılır mı?
Hayır. 6306 sayılı Kanun kapsamında Bakanlık tarafından hak sahiplerine sağlanan 18 aylık kira yardımı kamusal bir sosyal destek niteliğindedir. Müteahhidin sözleşmeyle üstlendiği kira ödemesi ise özel hukuk sözleşmesinden doğan akdi bir borçtur. Sözleşmede "Devletin verdiği kira yardımı müteahhit kirasından düşülür" şeklinde açık bir kural yoksa, müteahhit devlet yardımını gerekçe göstererek kendi kira borcundan indirim yapamaz.
Soru 62: Müteahhit "Ekonomik kriz çıktı, maliyetler 3 katına çıktı, ceza çok yüksek" diyerek gecikme cezasında indirim isteyebilir mi?
Türk Ticaret Kanunu'nun 22. maddesi gereğince, tacir sıfatını haiz olan borçlu (müteahhit), fahiş olduğu gerekçesiyle cezai şartın indirilmesini mahkemeden talep edemez . Tacir, basiretli bir iş insanı gibi hareket etmek ve ekonomik dalgalanmaları öngörmek zorundadır. TBK m. 182/3'teki hâkimin aşırı cezayı indirme yetkisi kural olarak tacir olmayanlar içindir.
Soru 63: Gecikme cezası ve kira tazminatı taleplerinde zamanaşımı süresi nedir?
Kat karşılığı inşaat sözleşmesinden doğan gecikme cezası ve gecikme tazminatı alacakları, Türk Borçlar Kanunu'nun 147/6 maddesi uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre alacağın muaccel olduğu (her ayın dolduğu) tarihten itibaren işlemeye başlar.
Soru 64: Gecikme nedeniyle arsa sahipleri müteahhidin devam eden inşaattaki payına tedbir
koydurabilir mi?
Evet. Arsa sahipleri, birikmiş gecikme tazminatı ve cezai şart alacaklarının tahsilini güvenceye almak amacıyla açacakları eda davasında veya icra takibinde, müteahhide henüz devredilmemiş veya devredilmiş bağımsız bölümler üzerine ihtiyati haciz veya ihtiyati tedbir konulmasını mahkemeden talep edebilirler.
8. BÖLÜM: İŞE BAŞLANMAMASI, İNŞAATIN DURMASI VE BORÇLAR KANUNU
KAPSAMINDA FESİH/DÖNME
Bu bölüm, müteahhidin işi terk etmesi veya sürdürmemesi halinde Türk Borçlar Kanunu hükümlerine dayanılarak yargı yoluyla sözleşmeden dönülmesi ve feshin sonuçlarını incelemektedir.
Soru 65: Müteahhit inşaata hiç başlamazsa teslim tarihi beklenmek zorunda mıdır?
Hayır. Türk Borçlar Kanunu'nun 473/1 maddesi uyarınca; "Yüklenicinin işe zamanında başlamaması veya sözleşme hükümlerine aykırı olarak işi geciktirmesi ya da işsahibine yüklenemeyecek bir sebeple ortaya çıkan gecikme yüzünden bütün tahminlere göre yüklenicinin işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, işsahibi teslim için belirlenen günü beklemek zorunda olmaksızın sözleşmeden dönebilir. Bu kurala hukukta "erken temerrüt" denir.
Soru 66: TBK 473/1 uyarınca sözleşmeden dönmek için nasıl bir yol izlenmelidir?
Arsa sahipleri noter marifetiyle müteahhide ihtarname çekerek, işe derhal başlamasını veya gerekli ekip ve ekipmanı sahaya sevk etmesini, aksi halde teslim günü beklenmeksizin sözleşmeden dönüleceğini ihtar eder ve uygun bir süre tanır. Bu sürede de işe başlanmazsa mahkemeden sözleşmenin feshine/dönmeye karar verilmesi talep edilir.
Soru 67: Kat karşılığı inşaat sözleşmesi tek taraflı irade beyanıyla (noter ihtarıyla)
feshedilebilir mi?
Klasik Borçlar Hukuku uygulamasında, arsa payı devrini içeren resmi sözleşmeler kural olarak tek taraflı irade beyanıyla sona erdirilemez. Karşı taraf feshe muvafakat etmiyorsa, sözleşmenin feshi için mahkeme kararı (inşai hüküm) alınması zorunludur. Ancak bu kuralın istisnası aşağıda 9. Bölümde incelenen 6306 sayılı Kanun'un idari fesih yetkisidir.
Soru 68: Borçlar Kanunu'na dayalı fesih davasını bir malik tek başına açabilir mi?
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre; Borçlar Kanunu'na dayalı fesih ve dönme davalarında dava hakkı
bölünemez. Sözleşmenin tarafı olan tüm arsa maliklerinin davayı birlikte açması veya açılan davaya muvafakat vermesi zorunludur. Bütün maliklerin katılımı sağlanamazsa dava usulden reddedilebilir.
Soru 69: "Geriye Etkili Fesih (Sözleşmeden Dönme)" ne demektir ve sonuçları nedir?
Geriye etkili fesihte sözleşme baştan itibaren hiç yapılmamış sayılır (TBK m. 125/3). Taraflar
sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre aldıklarını iade ederler:
● Arsa sahipleri, müteahhide devrettikleri arsa paylarını tapu iptal ve tescil davasıyla geri alırlar.
● Müteahhit ise arsa üzerinde yaptığı faydalı imalatların ve harcamaların bedelini arsa sahibinden talep edebilir. Ancak müteahhit kâr payı veya gecikme cezası isteyemez.
Soru 70: Fesihte "İleriye Etkili Fesih" ne demektir ve sonuçları nelerdir?
İleriye etkili fesihte sözleşme tasfiye edilir ancak geçmişe yürütülmez. Müteahhit inşaatı getirdiği fiziki seviyeye (oranına) göre hak kazandığı arsa payını alır; kalan kısım arsa sahiplerinde kalır. Arsa sahipleri ayrıca inşaatı başka bir müteahhide tamamlatmak için gereken maliyet farkını ve gecikme zararlarını müspet zarar olarak isteyebilirler.
Soru 71: Yargıtay hangi oranda tamamlanmış inşaatlarda geriye etkili dönmeye izin vermez?
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu'nun 1983/3 E., 1984/1 K. sayılı kararı ve yerleşik içtihatları gereğince; inşaatın tamamlanma seviyesi %90 ve üzerinde ise , dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereği geriye etkili feshe izin verilmez. Bu durumda sözleşme ancak ileriye etkili olarak feshedilebilir. İnşaat %90'ın altındaysa (örneğin %40 veya %60 seviyesinde bırakılmışsa) kural olarak geriye etkili dönme hükümleri uygulanır.
Soru 72: İnşaat yarım kaldığında arsa sahipleri işi başka bir müteahhide nasıl
tamamlatabilir?
Türk Borçlar Kanunu'nun 113/1 maddesi uyarınca; yapma borcunu yerine getirmeyen borçluya karşı alacaklı, masrafı borçluya ait olmak üzere borcun kendisi veya üçüncü bir kişi tarafından yerine getirilmesine izin verilmesini mahkemeden talep edebilir (nama ifaya izin davası). Mahkeme inşaatın kalan kısmının keşif bedelini belirler ve müteahhide ait dairelerin satılarak bu bedelin karşılanmasına izin verebilir.
Soru 73: Sözleşmede müteahhidin yaptığı imalatları bedelsiz terk edeceğine dair madde
geçerli midir?
Sözleşmelere sıklıkla "Müteahhit işi bırakırsa o güne kadar yaptığı tüm imalatları bedelsiz olarak arsa sahiplerine terk eder, hiçbir hak talep edemez" şeklinde cezai şart niteliğinde maddeler konulur. Yargıtay bu tür maddeleri kural olarak geçerli saymakla birlikte, tacir olmayan maliklere karşı aşırı görüldüğünde denkleştirici adalet uyarınca hakkaniyet indirimi uygulayabilmektedir.
Soru 74: Fesih davası açılırken tapu kayıtlarına nasıl güvence konulmalıdır?
Dava açılır açılmaz, müteahhide devredilmiş arsa paylarının üçüncü kişilere satışını veya ipotek tesisini engellemek için mahkemeden Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 389. maddesi uyarınca teminatsız veya uygun bir teminatla ihtiyati tedbir talep edilmeli ve karar derhal tapu kütüğüne işletilmelidir.
9. BÖLÜM: 6306 SAYILI KANUN UYARINCA İDARİ YOLDAN FESİH USULÜ
Bu bölüm, mahkemelerin uzun süren yargılama yükünden arsa sahiplerini kurtarmak için 6306 sayılı Kanun ile getirilen özel "İdari Yoldan Fesih" mekanizmasını bütün ayrıntılarıyla açıklamaktadır.
Soru 75: 6306 sayılı Kanun'a göre sözleşmenin idari yolla feshedilebilmesi hangi iki temel şarttan birine bağlıdır?
6306 sayılı Kanun'un 6/14 maddesi ve Uygulama Yönetmeliği'nin 13/11 maddesi uyarınca idari fesih şu iki durumda istenebilir:
1. Müteahhitten kaynaklanan sebeplerle bir yıl içinde yeni yapının yapım işine başlanmamış olması,
2. Yapım işinin belirli bir seviyede durdurulmuş olması ve en az altı aydır projenin bitirilmesini gerektirecek seviyede ekip ve ekipmanla inşai faaliyete devam edilmiyor olması.
Soru 76: İdari fesih kararını malikler hangi çoğunlukla alabilir?
7471 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik sonrasında, sözleşmenin idari yolla feshi için hisseleri oranında paydaşların salt çoğunluğunun (%50+1 arsa payı) kararı yeterlidir. Bütün maliklerin oybirliği aranmaz.
Soru 77: Fesih iradesi hangi belgelerle ispatlanabilir?
Yönetmelik m. 13/11-c bendine göre fesih kararı resmi şekle tabi değildir. Fesih iradesi;
● Maliklerin salt çoğunluğunca imzalanmış karar tutanağı,
● Salt çoğunluğun imzaladığı fesih başvuru dilekçesi,●
Başka bir müteahhitle anlaştıklarına dair sözleşme veya vekâletname örnekleri ile
ispatlanabilir.
Soru 78: "Bir yıl içinde işe başlanmaması" süresi hangi tarihten itibaren işlemeye başlar?
● Bütün maliklerle anlaşma sağlanmışsa; en son malikle sözleşmenin imzalandığı tarih ile riskli yapı tespitinin kesinleştiği tarihten hangisi sonra ise o tarihten başlar.
● Salt çoğunlukla karar alınıp azınlık hisselerinin satıldığı durumlarda; satılan hissenin tapuda yeni malik adına tescil edildiği tarihten itibaren başlar.
Soru 79: İdari fesih başvurusu nereye ve nasıl yapılır?
Fesih kararı, fesih gerekçesini kanıtlayan bilgi ve belgelerle birlikte Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği İl Müdürlüğüne (veya yetki devri yapılmışsa ilgili Belediyeye) yazılı olarak sunulur.
Soru 80: Başvuru üzerine İdarenin yürüttüğü inceleme prosedürü nasıl işler?
1. İdare başvuruyu ve salt çoğunluğu inceler.
2. Usul uygunsa müteahhide yazılı bildirim yaparak mazeret ve savunmasını bildirmesiiçin 15 gün süre verir.
3. İdare inşaat mahallinde keşif yapar, yapı denetim kayıtları, SGK işçi bildirimleri ve uydu görüntülerini inceler.
4. Fesih şartlarının oluştuğu tespit edilirse, müteahhide 30 gün süre verilerek işe başlaması veya yeterli ekipmanla devam etmesi noter/memur marifetiyle ihtar edilir.
Soru 81: 30 günlük ihtar süresinde müteahhit işe başlamazsa sözleşme ne zaman
feshedilmiş sayılır?
Müteahhit 30 günlük sürenin sonunda işe başlamaz veya yeterli tempoda çalışmazsa; 30günlük sürenin bittiği tarih itibarıyla sözleşmeler başkaca hiçbir ihtar, mahkeme kararıveya taraf muvafakati aranmaksızın re'sen feshedilmiş sayılır (6306 sayılı Kanun m. 6/14).
Soru 82: İdari fesih gerçekleştiğinde tapudaki şerhler nasıl silinir?
Sözleşmenin re'sen feshedilmiş sayılması üzerine, Müdürlüğün, İdarenin veya maliklerin talebiyle tapu müdürlüğü tapu kütüğüne şerh edilmiş olan kat karşılığı inşaat sözleşmesi ve satış vaadi şerhlerini derhal re'sen terkin eder.
Soru 83: İdari fesihten sonra müteahhidin o güne kadar maliklere ödediği kira yardımları ne
olur?
Kanunun ve Yönetmeliğin emredici hükmü gereğince: Fesih tarihine kadar müteahhit tarafından hak sahiplerine yapılmış olan kira yardımı ödemeleri hiçbir şekilde hak sahiplerinden geri talep edilemez .
Soru 84: İdarenin fesih işlemine karşı müteahhit dava açabilir mi?
Evet. İdarenin sözleşmeyi feshedilmiş sayması bir idari işlemdir. Müteahhit, bu işlemin tebliğinden itibaren 30 gün içinde İdare Mahkemesinde yürütmenin durdurulması ve iptal davası açabilir (6306 sayılı Kanun m. 6/9). Ancak iptal davası açılması tek başına inşaatın başka müteahhitle devam ettirilmesini durdurmaz.
10. BÖLÜM: MÜTEAHHİDİN İFLASI, MALİ GÜÇSÜZLÜK VE ÜÇÜNCÜ KİŞİLERE
DEVREDİLEN TAPULAR
Bu bölüm, yüklenicinin mali durumunun bozulması, iflası ve üçüncü kişilere bağımsız bölüm
satması durumunda ortaya çıkan mülkiyet uyuşmazlıklarını ele almaktadır.
Soru 85: Müteahhidin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi veya iflas etmesi halinde malikler ne
yapabilir?
Türk Borçlar Kanunu'nun 98. maddesi uyarınca; borçlunun iflası veya hacizlerin sonuçsuz kalması gibi hallerde alacaklı, karşı edim güvenceye bağlanana kadar kendi edimini yerine getirmekten kaçınabilir. Malikler henüz devretmedikleri arsa paylarının devrini derhal durdururlar. Müteahhide uygun bir süre verilir; bu sürede teminat gösterilmezse sözleşmeden dönülebilir.
Soru 86: Müteahhit iflas masasına girerse inşaat nasıl tasfiye edilir?
Müteahhidin iflasına karar verilirse, inşaat İcra ve İflas Kanunu uyarınca iflas masasına dâhil olur. İflas idaresi sözleşmeyi devam ettirip ettirmemeye karar verir. Arsa sahipleri iflas masasına başvurarak sözleşmenin ifa edilip edilmeyeceğinin bildirilmesini ister; iflas idaresi işi tamamlamayacağını bildirirse sözleşme tasfiye edilir ve alacaklar masaya kaydettirilir.
Soru 87: Müteahhidin üçüncü kişilere adi yazılı sözleşmeyle (topraktan/maketten) sattığı
dairelerin hukuki durumu nedir?
Müteahhidin üçüncü kişilere yaptığı satışlar hukuki niteliği itibarıyla "alacağın temliki" (TBK m. 183) hükmündedir. Üçüncü kişi, müteahhidin arsa sahibine karşı sahip olduğu şahsi hakkı devralır. Dolayısıyla üçüncü kişi, müteahhit arsa sahiplerine karşı edimlerini tam ve eksiksiz yerine getirmedikçe arsa sahiplerinden tapu devri talep edemez.
Soru 88: Müteahhit işi bırakıp kaçarsa, ondan tapu veya senet alan üçüncü kişiler arsa
sahibinden hak talep edebilir mi?
Hayır. Yargıtay'ın kökleşmiş içtihatlarına göre; müteahhitten bağımsız bölüm satın alan üçüncü kişiler, müteahhidin halefi durumundadır. Müteahhit inşaatı sözleşmeye ve projeye uygun olarak tamamlayıp iskânı almadıkça hiçbir hak kazanamaz; dolayısıyla üçüncü kişiler de arsa sahiplerine karşı tapu tescil davası kazanamazlar. Arsa sahiplerinin sözleşmeyi geriye etkili feshetmesi halinde üçüncü kişilerin hakları da düşer.
Soru 89: Müteahhide önceden devredilen tapuları satın alan iyi niyetli üçüncü kişilerin
durumu nedir?
Bu konu Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 16.05.2025 tarihli ve 2024/1 E., 2025/2 K. sayılı kararıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Eğer arsa payı tapuda müteahhit adına tescil edilmiş ve müteahhit de bu tapuyu resmi şekilde üçüncü kişiye devretmişse; Türk Medeni Kanunu'nun 1023. maddesi gereğince tapu siciline güvenerek iktisapta bulunan üçüncü kişinin iyi niyeti kural olarak korunur.
Soru 90: Arsa sahipleri iyi niyet iddiasını nasıl çürütebilir?
Arsa sahipleri, üçüncü kişinin arsanın kat karşılığı inşaata verildiğini, inşaatın yarım kaldığını ve müteahhidin sözleşmeyi ihlal ettiğini bildiğini veya hal ve şartlara göre bilebilecek durumda olduğunu (TMK m. 1024 yolsuz tescil) ispat ederlerse tapuyu iptal ettirebilirler. Buriski baştan önlemenin en kesin yolu, kat karşılığı inşaat sözleşmesinin tapu kütüğüne şerh ettirilmesidir.
Soru 91: Tapuya şerh verilmiş sözleşme üçüncü kişilerin iyi niyetini nasıl engeller?
Türk Medeni Kanunu'nun 1009. maddesi gereğince tapuya şerh edilen arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi ayni bir güç kazanır. Taşınmazı devralan herkes sözleşme şartlarını ve inşaatın tamamlanmaması halinde tapunun geri döneceğini bilmek zorundadır. Şerh sayesinde hiçbir üçüncü kişi "Ben iyi niyetliyim, inşaatın durumunu bilmiyordum" savunmasını ileri süremez.
11. BÖLÜM: AYIPLI VE EKSİK İFA, MUAYENE-İHBAR VE ZAMANAŞIMI
Bu bölüm, yeni binada ortaya çıkan imalat hataları, eksik işler, gizli ayıplar ve arsa sahiplerinin tazminat haklarını incelemektedir.
Soru 92: Eksik iş ile ayıplı iş arasındaki fark nedir?
● Eksik İş : Sözleşme ve projesinde yer almasına rağmen hiç yapılmayan imalatlardır (örneğin jeneratörün konulmaması, otopark kapısının takılmaması, yangın merdiveninin yapılmaması).
● Ayıplı İş : Yapılmış olan ancak sözleşmeye, fen ve sanat kurallarına, teknik şartnameye aykırı veya kusurlu olan imalatlardır (örneğin çatının su akıtması, dış cephe yalıtımının dökülmesi, parkelerin kabarması).
Soru 93: Açık ayıp ve gizli ayıp nedir? Muayene ve ihbar süreleri nasıl işler?
● Açık Ayıp : Teslim anında gözle yapılan basit bir muayeneyle hemen fark edilebilen ayıplardır (kırık seramik, çizik kapı vb.). TBK m. 474 ve m. 477 uyarınca, açık ayıpların teslimden sonra işin olağan akışına göre makul süre içinde (uygulamada derhal veya birkaç gün içinde) müteahhide bildirilmesi gerekir. Bildirilmezse eser kabul edilmiş sayılır.
● Gizli Ayıp : Binanın kullanılmasıyla veya zamanla (kış mevsiminde yağmur yağdığında) ortaya çıkan, ilk bakışta anlaşılamayan kusurlardır. Gizli ayıp öğrenilir öğrenilmez derhal ve gecikmeksizin müteahhide ihbar edilmelidir.
Soru 94: Ayıp halinde arsa sahibinin Borçlar Kanunu'ndaki seçimlik hakları nelerdir?
Türk Borçlar Kanunu'nun 475. maddesi uyarınca arsa sahibi şu haklara sahiptir:
1. Aşırı bir masrafı gerektirmediği takdirde, bütün masrafları müteahhide ait olmak
üzere eserin ücretsiz onarılmasını istemek,
2. Ayıp oranında bedelden indirim istemek,
3. Ayıp binayı çekilmez ve kullanılamaz hale getirmişse tazminat talep etmek. (Arsa üzerine yapılan binalarda aşırı zarar doğuracağı için binanın yıkılarak sözleşmeden dönülmesi kural olarak sınırlandırılmıştır).
Soru 95: Dairenin sözleşmede yazılan metrekareden daha küçük teslim edilmesi ayıp mıdır?
Evet. Bağımsız bölümün sözleşmede taahhüt edilen net alandan daha küçük inşa edilmesi açık bir ayıptır. Arsa sahibi eksik kalan metrekarenin güncel piyasa rayiç bedelini müteahhitten nakden talep etme hakkına sahiptir.
Soru 96: Ayıplı yapılardan dolayı müteahhide karşı açılacak davalarda zamanaşımı süresi
kaç yıldır?
Türk Borçlar Kanunu'nun 478. maddesi uyarınca; taşınmaz yapılarda ayıptan doğan davalar teslim tarihinden itibaren 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak ayıp, müteahhidin ağır kusuru veya hilesiyle gizlenmişse ya da bozuk malzeme kullanılmışsa zamanaşımı süresi 20 yıldır .
Soru 97: Ayıp ihbarı hangi yolla yapılmalıdır?
İhbarın hukuken geçerli ve ispatlanabilir olması için noter kanalıyla ihtarname çekilmesi veya iadeli taahhütlü mektup gönderilmesi şarttır. Telefonla aramak veya WhatsApp mesajı atmak ispat güçlüğü doğurur ve hak kaybına neden olabilir.
12. BÖLÜM: VERGİSEL MUAFİYETLER, YARGILAMA USULÜ, GÖREVLİ
MAHKEME VE PRATİK TAVSİYELER
Bu bölüm, kentsel dönüşüm sözleşmelerine tanınan vergi istisnalarını, dava süreçlerini,görevli mahkemeleri ve arsa sahipleri için pratik bir kontrol listesini sunmaktadır.
Soru 98: 6306 sayılı Kanun kapsamında yapılan sözleşmeler hangi vergi ve harçlardan
muaftır?
6306 sayılı Kanun'un 7. maddesi ve Uygulama Yönetmeliği'nin 16. maddesi gereğince, riskli
yapı tespiti kesinleşen taşınmazlarla ilgili yapılacak kat karşılığı inşaat sözleşmeleri, tapu devirleri ve işlemler:
● Noter harçlarından,
● Tapu ve kadastro harçlarından (alım-satım harçları),
● Damga vergisinden,
● Belediyelerce alınan imar, ruhsat ve otopark harçlarından (mevcut inşaat alanının 1,5 katına kadar olan kısım için),
● Veraset ve intikal vergisinden, döner sermaye ücretlerinden ve banka-sigortamuameleleri vergisinden (BSMV) tamamen muaftır.
Soru 99: Kentsel dönüşümde KDV oranları nasıl uygulanır?
Mali İdare uygulamaları ve KDV mevzuatı uyarınca, 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapıların yıkılarak yeniden inşasında arsa sahibine teslim edilecek net alanı 150 metrekareye kadar olan konutlar için indirimli KDV oranı (%1) uygulanmaktadır. 150 metrekareyi aşan konutlar ile ticari işyerlerinin tesliminde genel KDV oranı cari olur.
Soru 100: Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda görevli ve yetkili
mahkeme neresidir?
● Görevli Mahkeme : Riskli yapıda sadece barınma ihtiyacı için konut edinen ve ticari amaç gütmeyen kat maliklerinin açacağı davalarda Yargıtay kararları doğrultusunda
Tüketici Mahkemeleri görevlidir (tüketicilerin açtığı davalar harçtan muaftır). Arsasını yatırım amacıyla değerlendiren, birden fazla bağımsız bölüm veya ticari işyeri edinen maliklerin davalarında ise Asliye Hukuk Mahkemeleri görevlidir.
Dava Şartı Arabuluculuk : Alacak ve tazminat davalarında dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması zorunludur. Ancak taşınmazın aynına ilişkin olan tapu iptal ve tescil davaları kural olarak zorunlu arabuluculuğa tabi değildir.
● Yetkili Mahkeme : Taşınmazın aynına ve mülkiyetine ilişkin davalarda (tapu iptal, tescil vb.) Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir .
Av. Arb. Cengiz SERTTAŞ