TERS KELEPÇE NEDİR? MEVZUATIMIZDA VAR MIDIR? HAK MIDIR, İHLAL MİDİR?

Hukuk devletinde kişi hürriyeti esas, bu hürriyetin kısıtlanması ise ancak kanunla çizilmiş sınırlarla mümkün olan bir istisnadır. Bu sınırların en çok tartışılan ve günlük hayatta sıkça karşılaşılan uygulama alanlarından biri olan kelepçe kullanımı, sanılanın aksine her yakalama işleminin mecburi bir parçası değildir. Türk ceza mevzuatında bir zorunluluktan ziyade, ancak somut güvenlik risklerinin varlığı halinde başvurulabilecek bir tedbir olarak düzenlenen bu yetki, özellikle "ters kelepçe" uygulamasıyla birlikte ciddi hak ihlalleri tartışmalarının odağına yerleşmiştir.

Mevzuatta açık bir tanımı bulunmayan ancak ellerin arkadan birleştirilmesiyle icra edilen bu yöntem, sadece bir emniyet tedbiri değil; kişinin vücut dokunulmazlığı, insan onuru ve masumiyet karinesiyle doğrudan ilintili kritik bir hukuki meseledir.

Bu yazımızda, güvenlik güçlerinin zor kullanma yetkisinin sınırlarını, ters kelepçe uygulamasının tıbbi ve hukuki risklerini ve bu konuda verilen emsal yargı kararlarını detaylarıyla ele alacağız

KELEPÇE UYGULAMASININ HUKUKİ SINIRLARI

Hukuk sistemimizde kelepçe kullanımı, sanılanın aksine her gözaltı veya yakalama işleminde başvurulması gereken mecburi bir prosedür değildir. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 93. maddesi, bu yetkiyi kolluk görevlilerine sadece belirli risklerin varlığı halinde tanımıştır. Bir kişiye kelepçe takılabilmesi için o kişinin kaçma niyetinde olduğuna dair somut veriler bulunmalı ya da kendisi veya başkaları için fiziksel bir tehdit oluşturması gerekmektedir. Eğer bu tür bir tehlike söz konusu değilse, kelepçe takılması orantısız bir güç kullanımı ve hak ihlali olarak kabul edilebilir.

MEVZUATTA TERS KELEPÇENİN YERİ VE İNSAN ONURU

Türk hukuk mevzuatında "ters kelepçe" şeklinde özel bir tanım ya da uygulama biçimi yer almamaktadır. Standart uygulamada kelepçe kural olarak önden takılırken, ellerin arkadan birleştirilmesi yöntemi ancak çok istisnai güvenlik gerekçeleriyle açıklanabilir. Anayasa Mahkemesi ve uluslararası hukuk mercileri, kaçma riski bulunmayan veya direniş göstermeyen kişilere ters kelepçe takılmasını "insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele" olarak nitelendirmektedir. Bu uygulama, kişiyi toplum nezdinde suçlu gibi damgalama ve aşağılama etkisi yarattığı için masumiyet karinesini de zedelemektedir.

ÇOCUKLAR VE YARGILAMA SÜRECİNDEKİ ÖZEL KORUMALAR

Kelepçe kullanımı konusunda en sert yasak çocuklara yöneliktir. Çocuk Koruma Kanunu uyarınca, 18 yaşını doldurmamış çocuklara, işlediği iddia edilen suç ne olursa olsun hiçbir şekilde kelepçe veya zincir takılamaz. Benzer bir hassasiyet mahkeme aşaması için de geçerlidir; bir sanık hakim veya savcı huzuruna çıkarıldığında üzerindeki her türlü bağın çözülmüş olması kanuni bir gerekliliktir.

TERS KELEPÇENİN TIBBİ VE PSİKOLOJİK ZARARLARI

Ters kelepçe, sadece hukuki bir ihlal değil, aynı zamanda ciddi bir sağlık riskidir. Kolların doğal olmayan bir açıyla geriye doğru zorlanması; omuzlarda, el bileklerinde ve sinir sisteminde kalıcı hasarlara, hatta kemik kırıklarına yol açabilmektedir. Tıp dünyası bu yöntemi, vücutta yarattığı ağır fiziksel acı ve travma nedeniyle "pozisyonel işkence" olarak tanımlamaktadır. Fiziksel zararların yanı sıra, kişinin yaşadığı çaresizlik ve aşağılanma duygusu, akut stres bozukluğu ve depresyon gibi kalıcı psikolojik rahatsızlıkları da beraberinde getirebilmektedir.

HAKSIZ UYGULAMALARA KARŞI HAK ARAMA YOLLARI

Şartlar oluşmadan veya orantısız şekilde ters kelepçeye maruz kalan kişilerin geniş yasal başvuru hakları bulunmaktadır. Bu uygulamayı gerçekleştiren kamu görevlileri hakkında "görevi kötüye kullanma" veya "işkence" iddialarıyla suç duyurusunda bulunulabileceği gibi, ilgili bakanlığa karşı maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir. Yüksek mahkemelerin yerleşik içtihatları, keyfi şekilde ters kelepçe takılan kişilere manevi tazminat ödenmesi ve sorumluların cezalandırılması yönündedir.

YÜKSEK YARGININ "TERS KELEPÇE" İÇTİHATLARI VE BAZI KARAR KÜNYELERİ

Ters kelepçe uygulamasının hukuki sınırları, aşağıda künyeleri belirtilen emsal kararlar ile net bir şekilde çizilmiştir:

• İnsan Haysiyeti ve Basın Özgürlüğü İhlali: Anayasa Mahkemesi, gazetecilik faaliyeti sırasında somut bir tehlike arz etmemesine rağmen ters kelepçelenerek gözaltına alınan başvurucu hakkında, hem kötü muamele yasağının hem de ifade ve basın özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.
• AYM, Beyza Kural Yılancı Başvurusu, B. No: 2016/78497, T: 12/1/2021.
• Şikayet Hakkı ve İftira Suçu: Yargıtay, ters kelepçe takılan bir kişinin bu durumu BİMER üzerinden şikayet etmesini "Anayasal şikayet hakkı" kapsamında görmüş; herhangi bir kişiye somut, hukuka aykırı bir fiil isnat edilmediği sürece bu beyanların "iftira" suçunu oluşturmayacağına hükmetmiştir.
• Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E: 2017/11326, K: 2019/14467.
• Haksız Tahrik İndirimi: Kolluk görevlilerinin ters kelepçe takarak zor kullanma yetkisini aşması, polise direnme suçundan yargılanan sanıklar lehine bir haksız tahrik unsuru olarak kabul edilmektedir. Yargıtay, adli raporlarla desteklenen ters kelepçe ve darp iddialarının haksız tahrik hükümleri kapsamında tartışılmamasını bozma nedeni saymaktadır.
• Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2022/1168, K: 2024/17827.
• Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2023/1881, K: 2025/994.
• İşkence Suçunun Nitelenmesi: Ters kelepçe uygulamasının; darp, gözlerin bağlanması ve cinsel uzuvlara müdahale gibi diğer ağır fiillerle birleşmesi durumu, yüksek yargı nezdinde "işkence" suçunun oluşup oluşmadığı tartışmalarını beraberinde getirmiştir.
• Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E: 2015/6819, K: 2015/23809.
• Eksik İnceleme ile Hüküm Kurulması: Müdahale sırasında ters kelepçe takılması eyleminin görev sınırlarını aşıp aşmadığının tespiti için tanık beyanları ve somut delillerin titizlikle incelenmesi zorunludur.
• Yargıtay 3. Ceza Dairesi, E: 2014/3887, K: 2014/14983.

Av. Cengiz SERTTAŞ