Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 145: Sonradan Delil Gösterilmesi ve Sınırları

Hukuk yargılamasında davaların makul sürede sonuçlandırılması ve yargılama sürecinin belirli bir düzen içinde ilerlemesi esastır. Bu amacın bir yansıması olan “teksif ilkesi” uyarınca, tarafların delillerini kural olarak dilekçeler aşamasında sunmaları gerekir. Ancak maddi gerçeğe ulaşma çabası ile usul kuralları arasındaki hassas dengeyi korumak adına, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 145. maddesi ile bu katı kurala istisnai bir "emniyet supabı" bırakılmıştır.

Genel Kural: Delil Sunma Zamanı

6100 sayılı HMK sistematiğinde delillerin (belgelerin) dava ve cevap dilekçeleriyle birlikte sunulması zorunludur. Dilekçelerde belirtilen ancak henüz sunulmayan belgeler için mahkeme, ön inceleme duruşmasında taraflara iki haftalık kesin süre verir. Bu süre içinde sunulmayan delillere, kural olarak tahkikat aşamasında bir daha dayanılamaz ve tarafların o delilden vazgeçtiği kabul edilir.

HMK 145 Kapsamında İstisnai Haller

HMK Madde 145/1 hükmüne göre, taraflar kanunda belirtilen süreden sonra kural olarak delil gösteremezler. Ancak mahkeme, aşağıdaki iki şarttan birinin varlığı halinde yeni delil sunulmasına izin verebilir:

1. Yargılamayı Geciktirme Amacı Taşımama: Sunulan delilin incelenmesi yargılama sürecini uzatmayacaksa veya hemen dosyaya girip esasa etki edebilecek netlikte bir belgeyse kabul edilebilir.
2. Kusursuzluk Hali (Haklı Mazeret): Delilin süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme bu delilin sonradan gösterilmesine izin verebilir. Örneğin, delilin dava açıldıktan sonra ortaya çıkması veya mücbir bir sebeple ulaşılamamış olması bu kapsamda değerlendirilir.

Yargıtay Uygulamasında "Sıkı" Denetim

Yargıtay kararlarında, HMK 145. Maddenin her unutulan delili kurtaracak bir yol olmadığı sıklıkla vurgulanmaktadır. Emsal kararlar ışığında şu hususlar kritik önem taşır:

• İhmalkârlık Kusur Sayılır: “Avukatın gözünden kaçması”, “belgenin yeni fark edilmesi” veya “muhasebenin geç iletmesi” gibi mazeretler kusursuzluk hali olarak kabul edilmez ve delil reddedilir.
• Ödeme Belgeleri (Dekontlar): Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yargılamanın başından beri tarafın elinde olduğu anlaşılan ancak temyiz aşamasında ilk kez sunulan ödeme dekontlarının HMK 145 kapsamında değerlendirilemeyeceğine karar vermiştir.
• Aşama Sınırı: Tahkikat sona erdikten sonra, sözlü yargılama aşamasında veya istinaf/temyiz aşamasında yeni delil sunulması kural olarak mümkün değildir. İstinaf aşamasında ancak mücbir bir sebeple sunulamayan çok istisnai deliller dikkate alınabilir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

HMK 145 uyarınca delil sunma talebinde bulunan tarafın, sadece delili sunması yeterli değildir; bu delili neden süresinde sunamadığını somut vakıalarla ispat etmesi ve yargılamayı geciktirme amacı taşımadığını mahkemeye açıklaması gerekir.

Sonuç olarak;

HMK 145, dürüstlük kuralına uygun davranan ve elinde olmayan sebeplerle deliline geç ulaşan tarafları korurken, yargılamayı uzatmayı amaçlayan veya ihmalkâr davranan taraflara karşı usulün disiplinini korumaktadır. Adil bir yargılama için delillerin vaktinde ve eksiksiz sunulması davanın kaderini belirleyen en temel unsurdur.

Av. Arb.Cengiz SERTTAŞ