Yüksek Enflasyonist Dönemlerde Mülkiyet Hakkının Korunması: Munzam Zarar (Aşkın Zarar) ve İspatı

ÖZET

Ekonomik değeri bulunan alacakların mülkiyet hakkı kapsamında korunduğu tartışmasızdır. Özellikle enflasyon oranlarının yasal faiz oranlarını aştığı dönemlerde, alacaklının parasını geç tahsil etmesi nedeniyle uğradığı reel değer kaybı "munzam zarar" olarak nitelendirilir. Bu çalışmada, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 122. maddesi kapsamında munzam zararın şartları, ispat yükündeki güncel değişimler, usuli gereklilikler ve tasfiye halindeki şirketlerin bu hakkı ileri sürme yöntemleri incelenmektedir.

1. Munzam Zarar Kavramı ve Hukuki Temeli

Munzam zarar (aşkın zarar), borçlunun temerrüde düşmesi nedeniyle alacaklı nezdinde ortaya çıkan zararın, temerrüt faizi (yasal faiz) ile karşılanamayan kısmını ifade eder. Borçlu, borcunu zamanında ödemiş olsaydı alacaklının malvarlığının bulunacağı durum ile temerrüt sonucunda oluşan mevcut durum arasındaki fark, munzam zararın konusunu oluşturur.

TBK Madde 122 uyarınca munzam zarar talebi için dört temel şart aranır:

1. Para Borcu: Borcun konusu mutlaka bir miktar para olmalıdır.
2. Temerrüt: Borçlunun usulüne uygun şekilde temerrüde düşürülmüş olması gerekir.
3. Zararın Faizi Aşması: Alacaklının uğradığı reel zarar, tahsil edilen temerrüt faizinden fazla olmalıdır.
4. Kusur ve İlliyet Bağ: Zarar ile temerrüt arasında uygun bir nedensellik bağı bulunmalı ve borçlu, temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu ispatlayamamalıdır.

2. İspat Standartlarında Devrim: AYM ve Yargıtay’ın "Sepet Hesabı" Yaklaşımı

Geleneksel uygulamada Yargıtay, alacaklının "parayı zamanında alsaydı nasıl değerlendireceğini" (döviz alımı, kredi borcu ödemesi vb.) somut delillerle ispatlamasını şart koşmaktaydı. Ancak Anayasa Mahkemesi'nin (AYM) 2017/2267 sayılı başvurusu ve ardından gelen Pilot Kararları, bu katı tutumu mülkiyet hakkı lehine değiştirmiştir.

Güncel içtihatlara göre;

• Yüksek enflasyonist dönemlerde paranın değer kaybı "maruf ve meşhur" (herkesçe bilinen) bir vakıadır.
• Böyle bir ortamda makul bir insanın parasını atıl tutmayacağı, yatırım araçlarında değerlendireceği bir fiili karinedir.
• Mahkemelerce; TEFE-TÜFE oranları, döviz kurları, altın fiyatları, mevduat faizleri ve devlet tahvili getirilerinin ortalamasından oluşan bir "sepet hesabı" yapılarak reel zarar tespit edilmelidir.

3. Usul Hukuku Bakımından Kritik Detaylar

A. Temerrüt Başlangıcı ve Faiz Talebinin Etkisi

Munzam zarar hesabında esas alınacak başlangıç tarihi, borçlunun temerrüde düştüğü tarihtir. İlamlı takiplerde asıl alacak yönünden temerrüt, genellikle dava tarihinde oluşur [KARYAP Kararı s.2]. Ayrıca, asıl davada sadece yasal faiz talep edilmiş olması, munzam zarar davası açılmasına engel teşkil etmez; zira munzam zarar faizi aşan kısmın tazminidir.

B. İlam Vekalet Ücretlerinin Durumu

Munzam zarar sadece asıl alacak üzerinden değil, geç tahsil edilen ilam vekalet ücretleri ve yargılama giderleri üzerinden de talep edilebilir; çünkü bunlar da birer para borcudur ve enflasyon karşısında değer kaybetmektedir [Konuşma geçmişi, TBK 122]. Ancak icra dairesinden yapılan toplam tahsilatın içindeki icra vekalet ücreti ve yasal harçlar, asıl alacaklının malvarlığındaki reel artış sayılmadığından, nihai hesaplamada mahsup edilmelidir [Konuşma geçmişi].

C. Görev, Yetki ve Arabuluculuk

Munzam zarar davasında görevli mahkeme, kural olarak asıl alacağın kaynağına göre belirlenir. Örneğin uyuşmazlık bir kira ilişkisinden (faydalı masraf alacağı gibi) kaynaklanıyorsa görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi'dir [Konuşma geçmişi, HMK m.4]. 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren kira ilişkisinden doğan bu tür alacak davaları zorunlu arabuluculuğa tabidir [Konuşma geçmişi].

4. Tasfiye Edilen Şirketlerde Taraf Ehliyeti ve İhya (Yeniden Tescil)

Bir şirketin tasfiye edilerek sicilden silinmesi durumunda tüzel kişiliği ve dolayısıyla taraf ehliyeti sona erer [HMK 114]. Tasfiye dışı kalan munzam zarar alacağının dava edilebilmesi için, TTK m. 547 uyarınca Asliye Ticaret Mahkemesi'nde "İhya Davası" açılarak şirketin sadece bu uyuşmazlık için canlandırılması ve ek tasfiye memuru atanması zorunludur [Konuşma geçmişi].

5. Zamanaşımı

Munzam zarar davası 10 yıllık genel zamanaşımına tabidir. Bu süre, borcun (asıl alacak ve faizlerin) tamamının tahsil edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

SONUÇ

Munzam zarar kurumu, alacaklının mülkiyet hakkını enflasyonun yıkıcı etkisine karşı koruyan en önemli mekanizmadır. AYM ve Yargıtay’ın güncel "sepet hesabı" ve "soyut ispat" yaklaşımı, adalete erişimi kolaylaştırmıştır. Alacaklı vekillerinin, özellikle tasfiye halindeki şirketlerde ihya sürecini doğru yöneterek ve teknik bilirkişi incelemesini "sepet yöntemi" üzerinden kurgulayarak bu davaları açmaları, müvekkillerinin reel kayıplarının telafisi açısından hayati önem taşımaktadır.

Av. Arb. Cengiz SERTTAŞ

Türk ve Alman Barosu

1. Anayasa Mahkemesi Pilot Kararı (2025/BB 15/25).
2. 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 122.
3. Yargıtay 6. ve 15. Hukuk Dairesi Güncel İlamları.
4. M. Ufuk Tekin, Bir Dilekçenin Anatomisi, Aristo Yayınevi.
5. Hasan Ayrancı, Türk Borçlar Hukukunda Munzam Zarar.